Antolohiya sa Tokhang
Nagsasama-sama sa aklat na ito ang mga tulang naghahayag ng saloobin at pagninilay ng mga makatang Pilipino hinggil sa madilim na yugto ng ating kasaysayang sinaklaw ng “tokhang.” Sa mga tulang ito, dinadalaw ng lagim at dilim ang ating pandama habang inilalantad ang balighong lohika ng kampanyang “drug war.” Dinadala tayo ng mga berso sa mga lansangan at eskinita, liwasan, sasakyan, bakanteng lote, at morge; ibinabalik tayo ng mga ito sa mga naulilang opisina, pagawaan, at tahanan—mga lunan ng pamamaslang na nagbubunyag sa kahungkagan ng isang bansang pumapatay sa sarili nitong mga mamamayan sa altar ng pasismo.
Sa mga pahinang ito, ang mga patay ay hindi lamang mga pangalan sa talaan ng mga biktima. Sila ay mga anak, magulang, kapatid, kaibigan, manggagawa, at kapitbahay—mga buhay na minsang nakibahagi sa iisang bayan na ngayo’y humaharap sa pananagutan para sa kanilang pagkawala. Ang bawat tula ay nagsisilbing munting mandala ng alaala: isang espasyo kung saan muling mabibigkas ang kanilang mga pangalan at maibabalik ang kanilang pagkatao mula sa mga mapanlinlang na katawagang ipinataw sa kanila.
Naitatanghal din sa marami sa mga akdang narito ang pagkikibit-balikat at pananahimik ng maraming mamamayan, gayundin ang pagtanggap at pagyakap ng ilan sa pamamaraan at bulag na pananampalataya ng Dutertismo. Kasama rito ang ekonomiya ng sistemang “quota” na nagsilbing salalayan ng mga “state-sponsored” na pagpatay, at ang mapanlinlang na burukrasya na nagpatibay sa salaysay na diumano’y “nanlaban” ang mga pinaslang sa mga awtoridad.
Ang Dutertismo ay hindi lamang pangalan ng isang lider o ng isang administrasyon; ito ay isang paraan ng pag-unawa sa kapangyarihan at mamamayan—isang pananaw na inuuna ang dahas kaysa pag-unawa, ang parusa kaysa katarungan, at ang takot kaysa pakikipagkapuwa. Kaya ang pagharap sa pamana ng Tokhang ay hindi nagtatapos sa pagtukoy sa mga indibidwal na may pananagutan. Kasama rito ang mas malalim na pagsusuri sa mga ideolohiya at kulturang nagbigay-daan upang maging normal ang karahasan.
Sa kabila ng pagtangis at pakikiramay para sa mga naulila, umuusbong sa mga pahinang ito ang iba’t ibang anyo ng pagtutol at pagsalungat—ang pagyabong at pagsasanga-sanga ng protesta. Ipinagpapatuloy ng mga makata sa antolohiyang ito ang tradisyon ng makabayang pagtula: ang pang-uuyam at pag-usig sa mga diktador at berdugo, ang pagtuligsa sa mga sistema ng pang-aapi, at ang paniningil ng pananagutan sa mga kasapakat ng karahasan.
Sa ganitong diwa, ang mga tulang nasa antolohiyang ito ay hindi lamang mga tala ng dalamhati at pagdadalamhati. Ang mga ito ay mga anyo ng paglaban laban sa paglimot; mga pagtatangkang ibalik ang pangalan, mukha, at pagkatao ng mga nawala; at mga patunay na sa gitna ng kulturang itinanim ng takot, ang paglikha ng sining ay isang paraan ng pagpapatibay sa buhay.
Among friends, a dark joke circulated: How can they knock on your door when you don’t have a door? And so the door, which had briefly become a pawn, a punchline and a quiet witness to a difficult time, went back home. It was never just a piece of wood. It carried a story of fear, survival, waiting and, finally, return..
About the Cover